Σχεδιάζοντας το αύριο: Αρχιτεκτονικός Διάλογος σε γλώσσα ελληνική

>>Σπύρος Γιωτάκης, Άγις Μουρελάτος: δύο από τους λίγους αρχιτέκτονες που μπορούν να ισχυριστούν ότι είδαν ιδέα τους να υλοποιείται προπτυχιακά

Η στήλη "8 ερωτήσεις" συνομιλεί με δημιουργούς, ανθρώπους της τέχνης και του πολιτισμού που σχετίζονται με το Πανεπιστήμιο Πατρών. Συνομιλητές μας αυτή τη φορά οι Άγις Μουρελάτος, φοιτητής του Τμ. Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου μας, και Σπύρος Γιωτάκης, φοιτητής του ΕΜΠ. Πέρυσι βραβεύθηκαν στο σπουδαστικό διαγωνισμό για το Κέντρο Επισκεπτών του Κέντρου Πολιτισμού του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος και είδαν το κοινό τους δημιούργημα να υλοποιείται.Mία πραγματική διάκριση για το Πανεπιστήμιό μας. Μια αφήγηση για την αρχιτεκτονική- και μια ιστορία για τα θαύματα που συμβαίνουν «όταν η προσωπική ιδέα εκφραστεί στον διάλογο και μεταφραστεί σε κοινό όραμα μέσω της συνεργασίας».

1. Ποιά ήταν η στιγμή που αποφασίσατε ότι «θέλω να γίνω αρχιτέκτονας»; Τι σάς οδήγησε σε αυτή την επιλογή;

Σπ.: Αντιλαμβανόμαστε την αρχιτεκτονική σαν μια συνεχή διερώτηση και όχι σαν μια επιβεβλημένη κατάσταση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αύριο θα είσαι γλύπτης και μεθαύριο σκηνοθέτης. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι ξεκινάς με ένστικτο και διερευνητικά. Αν πιστεύεις στον εαυτό σου και άρα στις επιλογές σου, πάντα έχοντας λίγη τύχη, σιγά-σιγά αρχίζεις να συγκεκριμενοποιείς τις καταστάσεις που σε περιβάλλουν. Έτσι, λοιπόν, η αρχιτεκτονική δεν ήταν κάτι που ξεκίνησε σαν αυτοσκοπός, αλλά ως μέσο για να εκφράσουμε τη δημιουργικότητά μας. Οι δρόμοι που σού ανοίγει αυτή η σπουδή είναι πολλοί. Επιλέξαμε την αρχιτεκτονική αυτή καθεαυτή˙ το γιατί ακριβώς, δεν είναι σαφές ακόμα και ελπίζω να μη γίνει και ποτέ, ώστε να διατηρεί τη μαγεία του αγνώστου σε όλη τη πορεία!

Άγ.: Και εγώ νομίζω πως δεν υπάρχει συγκεκριμένη στιγμή που το αποφασίζεις. Αλλά περισσότερο μία διαρκής διαδικασία εξερεύνησης πραγμάτων που μπορούν να αποκαλύψουν τη δημιουργικότητά σου. Το αντικείμενο της αρχιτεκτονικής, για εμάς, μέχρι τώρα φαίνεται να υπηρετεί αυτό το ρόλο.

2. Πόσο διαφορετική είναι η εμπειρία των αρχιτεκτονικών σπουδών στο ΕΜΠ και στο Πανεπιστήμιο Πατρών; Τι εκτιμάτε περισσότερο και τι θα αλλάζατε σχετικά με το Τμήμα σας;

Άγ.: Από τη φιλία μας και τις κοινές συζητήσεις, μπορούμε να βρούμε πολλές διαφορές ανάμεσα στις δύο σχολές. Στη δική μας περίπτωση, το γεγονός ότι ο καθένας σπούδαζε σε διαφορετικό πανεπιστήμιο, μάς έδινε τη δυνατότητα να ανταλλάσσουμε απόψεις και να μεταφέρει ο ένας την εμπειρία του στον άλλο. Αυτή η απόσταση θα λέγαμε ότι λειτούργησε και σαν μια απόσταση ασφαλείας, καθώς δεν επέφερε συνεχή φθορά,αλλά, αντίθετα, άφησε το χώρο στον καθένα να αναπτύξει τη δική του προσωπικότητα, τις δικές του γνώσεις. Το σημαντικό, όμως, είναι ότι και οι δύο σχολές προσφέρουν, μέσα σ’ ένα αρκετά ελεύθερο πλαίσιο δυνατές εικόνες για να ξεκινήσει κανείς τη προσωπική του αναζήτηση.

Σπ.: Η αλήθεια είναι, ότι είναι πολύ διαφορετικές σχολές. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η μία υστερεί της άλλης. Ο σκοπός είναι να μην εγκλωβίζεσαι σε μια μέθοδο ή ένα στυλ, αλλά να κρατάς, όσο μπορείς, ανοιχτά τα μάτια σου. Αυτό, το οποίο εκτιμούμε κυρίως, είναι ότι και οι δύο σχολές έχουν πληθώρα μαθημάτων και άρα ερεθισμάτων να μεταφέρουν και κυρίως το ότι έχουν η κάθε μία ένα διακριτό χαρακτήρα, γεγονός που σού επιτρέπει να αποκτήσεις θέση απέναντί του. Αυτό σημαίνει ότι αποκτάς σημείο αναφοράς, το οποίο άλλοτε προσεγγίζεις και από το οποίο άλλοτε αποκλίνεις, με απώτερο σκοπό, σε ένα νέο ενδιάμεσο, να βρεις το δικό σου σημείο.

3.Μιλώντας στα πλαίσια του TEDx Upatras αναπτύξατε τη σημασία του διαλόγου μεταξύ κτιρίων και περιβάλλοντος. Και το Κέντρο Επισκεπτών που σχεδιάσατε για το ΚΠΙΣΝ, γέννημα δημιουργικού διαλόγου, θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε ως αποτέλεσμα  συνεργασίας και αλληλοπεριχώρησης. Πόσο εύκολο είναι να φτάσει κανείς σε έναν τέτοιο δημιουργικό διάλογο, εντάσσοντας την προσωπική του εργασία στο ευρύτερο συλλογικό;

Σπ.: Αρχικά, σε μια συνεργασία δεν υπάρχει εγώ, ή δικό μου˙ οτιδήποτε «πέφτει» στο τραπέζι είναι της ομάδας. Είναι δικό μας. Είναι, νομίζουμε, βασική προϋπόθεση για να ξεκινήσεις να μιλάς για κάτι κοινό. Δεν υπάρχουν σκέψεις που τις κρατάς για να τις φανερώσεις μετά, τη λεγόμενη κατάλληλη στιγμή. Κάθε σκέψη δική σου, όσο χαζή και να είναι, μπορεί να αποκαλύψει κάτι πολύ ουσιαστικό μέσα από ένα διάλογο. Πάντως, διάλογος δεν συμβαίνει μόνο μεταξύ μας και των κτηρίων ή του περιβάλλοντος, αλλά και με τους συμφοιτητές, τους καθηγητές, όλους όσους συναναστρεφόμαστε. Επιπλέον, στη δική μας περίπτωση ο διάλογος δεν είναι μόνο προφορικός, αλλά πυροδοτείται από σχέδια, σκίτσα, μακέτες, κ.α. Το στοιχείο που σε κάθε περίπτωση είναι σημαντικό να κρατάμε, είναι η απλότητα και  καθαρότητα στη σκέψη και στο λόγο ώστε κάθε φορά να μπορούμε να επικοινωνούμε τη σκέψη μας και να γίνεται, μέσω του διαλόγου, γνώση της ομάδας.

Άγ.: Στο TEDx αυτό που προσπαθήσαμε να αναπτύξουμε, δεν ήταν τίποτε άλλο από το ότι η γνώση δεν υπάρχει μέχρι τη στιγμή που κάποιος προσπαθεί να τη μεταφέρει σε κάποιον άλλο με τον διάλογο. Μία τέτοια μορφή διαλόγου που ξεκινά μεταξύ φίλων, συνεχίζεται  με άλλους συνεργάτες και καταλήγει, στη δική μας περίπτωση, σ’ ένα κτίριο. Μία προσωπική ιδέα, η οποία, αφού έχει μεταφραστεί σε κοινό όραμα μέσω της συνεργασίας, έρχεται σαν μία κατασκευασμένη εμπειρία, πλέον, να επικοινωνήσει και να μεταφέρει στο ευρύτερο συλλογικό το αρχικό όραμα. 

4. Πόσο σημαντικός είναι ο διάλογος, τελικά, για τον αρχιτέκτονα;

Άγ.: Εάν η αρχιτεκτονική, όπως θέλουμε και εμείς να πιστεύουμε, μιλάει για οράματα, τα οποία αναπτύσσονται κατά κύριο λόγο σε συνεργασία, τότε ίσως ο διάλογος αποτελεί βασικό συνθετικό εργαλείο του αρχιτέκτονα.

Σπ.: Η αρχιτεκτονική και, για παράδειγμα, η όψη μιας κατοικίας ή το πόσο ψηλό είναι ένα κτήριο είναι δημόσια αγαθά, ανήκουν σε όλους και σχηματίζουν την δημόσια αισθητική, γεγονός που πυροδοτεί άμεσα και σε πρώτη ανάγνωση ένα διάλογο μεταξύ των ανθρώπων που κατοικούν την πόλη και σε δεύτερη φάση, με τον ίδιο τον τόπο, στον οποίο οι κατασκευές εγκαθίστανται. Έτσι, το κτίσιμο διαμορφώνει το κατοικημένο τοπίο της πόλης, σχηματίζοντας μαζί του εκ νέου ένα διάλογο.

5. Ας στραφούμε στο αρχιτεκτονικό τοπίο του Πανεπιστημίου Πατρών. Πώς θα το χαρακτηρίζατε; Τί θα προτείνατε για την βελτίωση του χώρου;

Άγ.: Το Πανεπιστήμιο Πατρών ιδρύθηκε στην πόλη της Πάτρας το 1964. Είναι βασισμένο στο ρυθμιστικό σχέδιο που εκπόνησε το γραφείο του Κωνσταντίνου Δοξιάδη το 1972 για το σύνολο της Πανεπιστημιούπολης. Αρχική στρατηγική προϋπόθεση ήταν η διαμόρφωση της Πανεπιστημιούπολης εκτός της πόλης των Πατρών κάτι που, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί και το σημαντικότερο μειονέκτημα  της εκπαιδευτικής διαδικασίας σήμερα. Η σχεδόν ιερή αυτή διαδικασία που αποτελεί τη βασική αφορμή δημιουργίας ισχυρών δομών στο σημαντικότερο κομμάτι της σύγχρονης κοινωνίας, αυτό των νέων, δεν μπορεί να βρίσκεται εκτός του κέντρου των πόλεων. Θα είχε ενδιαφέρον να αναλογιστούμε μία πόλη, όπου θα αντικαθιστούσαμε τα κτίρια μεγάλης σημασίας στο κέντρο της, όπως εκκλησίες, δικαστήρια και κτήρια δημοτικών εγκαταστάσεων, με ζωντανά Πανεπιστημιακά Τμήματα.

Σπ.: Αντίθετα, το μεγάλο πλεονέκτημα της αρχιτεκτονικής σχολής στην Αθήνα είναι ότι οι κτιριακές εγκαταστάσεις βρίσκονται ακόμα στη καρδιά της πόλης. Η αρχιτεκτονική, σαν σπουδή, είναι βαθιά συνδεδεμένη με την έννοια της πόλης. Συνεπώς, πιστεύω ότι ένα κτήριο αρχιτεκτονικής οφείλει να έχει άμεση συσχέτιση με το αστικό περιβάλλον. Αντίθετα, ένα πανεπιστημιακό συγκρότημα εκτός του κεντρικού αστικού ιστού προσφέρει στην καθημερινότητα σημαντικά λιγότερες προσλαμβάνουσες στους φοιτητές του.

6. Έχει, κατά τη γνώμη σας, η σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική τη δική της «ξεχωριστή φωνή»; Ποιά τα κύρια στοιχεία που τη διακρίνουν;

Άγ.: Έχουμε την τύχη να ζούμε σ’ έναν τόπο με συγκεκριμένα και πολύ ισχυρά χαρακτηριστικά: από τον ήλιο που βιώνουμε για 8 μήνες το χρόνο, έως τη μνήμη που φέρει ο τόπος, η σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική θα ήταν δύσκολο να μην έχει ξεχωριστή φωνή. Ωστόσο, θα ήταν σίγουρα ισχυρότερη εάν προσπαθούσαμε να αποκαλύψουμε με περισσότερη πίστη αυτά τα χαρακτηριστικά του τόπου που υπάρχουν πάνω στη γη που πατάμε και κάτω από τον ουρανό που μάς περιβάλλει.

Σπ.: Η αρχιτεκτονική αφορά σε έναν τόπο, γεννιέται από αυτόν, και κατασκευάζει ένα τοπίο. Η Ελλάδα, σαν τόπος, έχει στα μάτια μου ένα μαγικό και πολύ ιδιαίτερο χαρακτήρα που δεν μοιάζει τόσο με τις βορειοδυτικές χώρες της Ευρώπης. Συνεπώς, η σύγχρονη Ελληνική αρχιτεκτονική έχει δική της φωνή και μεγάλους δασκάλους για εμάς. Τώρα, όσον αφορά στα στοιχεία που διακρίνουν αυτό τον τόπο, τα λόγια μου, πιστεύω, δεν έχουν αρκετή δύναμη για να περιγράψουν αυτό που βιώνουμε καθημερινά. Σίγουρα, θα τα κατάφερνε καλύτερα ένας ποιητής ή ακόμα καλύτερα, τα μάτια μας.

7. Η αισθητική είναι μια μάλλον μία ταλαιπωρημένη έννοια. Πώς θα την ορίζατε;

Σπ.: «Ένα βράδυ κάθισα την Ομορφιά στα πόδια μου-και τη βρήκα πικρή-και τη βεβήλωσα.»

Ο Αρθούρος Ρεμπώ, με αυτούς τους στίχους του, ανατρέπει την έννοια της αισθητικής ως κάτι το ωραίο. Η αισθητική αφορά ένα τρόπο ζωής, είναι μια διερώτηση του πώς θέλω να κατοικώ, όχι ατομικά, αλλά συλλογικά-διότι η αισθητική αφορά στο δημόσιο και δεν είναι προνόμιο, ούτε κάτι που αγοράζεται. Αντίθετα, για παράδειγμα, στη περίπτωση ενός κτιρίου, μοιάζει με προβολή μιας εσωτερικής κατάστασης σε κοινή θέα.

Άγ.: Αλλά, ίσως, να υπάρχει και ένας διαφορετικός ορισμός για την αισθητική ή καλύτερα, όπως γράφει ο Παναγιώτης Μιχελής, τον αισθητικό ενθουσιασμό. Με τις λέξεις αυτές δεν διατυπώνεται τίποτα περισσότερο από τη δύναμη που έχουν τα έργα τέχνης, μερικές φορές ακόμη και της αρχιτεκτονικής, στο αντίκρισμα τους. Ενώ μπορεί να μη γνωρίζουμε το λόγο τους, υποβάλλουν σε όλους μια συγκίνηση που υψώνει τα άτομα πάνω απ’ το στενό τους «εγώ» και τα συνενώνει.

8. Έχοντας πια πάρει το «βάπτισμα του πυρός» με την κατασκευή του κτιρίου που σχεδιάσατε για το ΚΠΙΣΝ και με τόσους ανθρώπους να το περπατούν καθημερινά, τι κρατάτε από την όλη εμπειρία; Ποιοί  οι στόχοι σας για την «μετά πτυχίον» εποχή;

Οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι, όπως βλέπουμε τα πράγματα εκ των υστέρων, η ευκαιρία που μάς δόθηκε από το Ίδρυμα «Σταύρος Νιάρχος», ήταν τεράστια. Αισθανόμαστε πολύ τυχεροί που ζήσαμε την υλοποίηση μίας ιδέας μας.

Ο βασικός στόχος που έχουμε, αφού πάρουμε τα πτυχία μας, είναι να παραμείνουμε δημιουργικοί.

 

Σύνταξη: