Η επέτειος της 25ης Μαρτίου

>>Η κα Λαμπράκη-Πλάκα, Διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, με τη διοίκηση του Πανεπιστημίου Πατρών την ημέρα της εκδήλωσης

M. Λαμπράκη-Πλάκα: Τέχνη και ιδεολογία στο νέο Ελληνικό κράτος

Η 25η Μαρτίου γιορτάστηκε με ιδιαίτερη λαμπρότητα φέτος. Το Πανεπιστήμιό μας είχε την τύχη να έχει μια εκλεκτή καλεσμένη, την ομότιμη καθηγήτρια ιστορίας της τέχνης και Διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, κα Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα που έδωσε διάλεξη στο κατάμεστο αμφιθέατρο του Συνεδριακού, με θέμα «Τέχνη και ιδεολογία στο νέο ελληνικό κράτος». Το θέμα ήταν ιδιαίτερα επίκαιρο καθώς η αποτύπωση στα ρεύματα της τέχνης της διαχρονικής αγωνίας αυτού του τόπου για αναζήτηση της ταυτότητάς του είναι ένα θέμα που δεν απασχολεί μόνο τους ιστορικούς τέχνης.

Η ομιλήτρια, με την αμεσότητα του λόγου της, μάς πήρε από το χέρι σε ένα ταξίδι ενός αιώνα ελληνικής ιστορίας, με σταθμούς εμβληματικά έργα τέχνης. Ξεκίνησε από το στίχο του Σεφέρη: «Ξύπνησα με το μαρμάρινο τούτο κεφάλι στα χέρια / που δεν ξέρω πού να τ' ακουμπήσω», εκφράζοντας το βάρος της ιστορίας που διαμόρφωσε την ταυτότητα του νέου Ελληνικού κράτους στα πρώτα του βήματα και εκφράστηκε, μεταξύ άλλων, μέσα από τον νεοκλασικισμό, την καθαρεύουσα και την επιλογή της Αθήνας, ως πρωτεύουσας του. Αναφέρθηκε, σε αυτό το πλαίσιο, στην ίδρυση, το 1836, του Σχολείου των Τεχνών, πρόδρομης μορφής της Σχολής Καλών Τεχνών που λειτούργησε, μάλιστα, ως σχολείο Κυριακών και Εορτών, αφού οι μαθητές έκαναν την «πρακτική τους άσκηση» μες τη βδομάδα στα εργοτάξια των νεοκλασικών κτηρίων της εποχής.

Ύστερα, πήγαμε με τον Πρωθυπουργό Ι. Κωλέττη στο εργαστήριο των αδελφών Μαργαρίτη να παραγγείλουμε τη «μεγαλογραφία» του Καραϊσκάκη. Είναι η εποχή της ιστορικής ζωγραφικής, της εξιδανίκευσης του Αγώνα με τα ηρωικά πρόσωπα και τις καθαρές σιδερωμένες φουστανέλες. Η σχολή του Μονάχου με τον Θ. Βρυζάκη και τους πίνακές του, μάς βοήθησε να νιώσουμε δέος μπροστά στους ήρωες του ΄21. Καθίσαμε δίπλα στο Στρατηγό Μακρυγιάννη που υπαγόρευε στον Δ. Ζωγράφο την εικονογράφηση των απομνημονευμάτων του, απολογούμενος για την ατέλεια της τέχνης αυτής.

Ύστερα,  στα μέσα του 19ου αιώνα, διαμορφώθηκε η ιδεολογία της «Μεγάλης Ιδέας», όπου την αποκλειστική αναφορά στο ιστορικό παρελθόν αντικατέστησε η ιδεολογία της αδιάσπαστης πολιτιστικής συνέχειας του Ελληνισμού. Στην τέχνη επικράτησε η ηθογραφία, εξιδανικευμένος ρεαλισμός με ακαδημαϊκότητα. Θαυμάσαμε τα έργα του Ν. Λύτρα ,του Γύζη και του Χαλεπά. Σταματήσαμε να κλάψουμε δίπλα στους ψαριανούς, στο μοιρολόι του χαμένου ναυτικού τους, μέσα από τον πίνακα του Νικηφόρου Λύτρα.

Και ύστερα, στο κατώφλι του 20ου αιώνα, προβληματιστήκαμε με την καθυστέρηση έλευσης του μοντερνισμού σε μια χώρα που δεν είχε διαμορφωθεί ακόμη το κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο για να δεχθεί τα νέα αυτά ρεύματα που, όταν τελικά εκφράστηκαν, πήραν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του ελληνικού φωτός, με την ιλαρότητα που το χαρακτηρίζει. Το ψάθινο καπέλο του Νίκου Λύτρα γέμισε το αμφιθέατρο του Συνεδριακού με Αυγουστιάτικο φως.  η ομιλήτρια, όμως, μάς πήρε και στη Γενική Συνέλευση της Σχολής των Τεχνών που απέρριψε την υποψηφιότητα του Παρθένη για έδρα στη σχολή, αποτέλεσμα της διαμάχης ανάμεσα στα καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής. Ύστερα, ακολουθήσαμε την Ομάδα Τέχνη, το ΄19, στο Συνέδριο της Ειρήνης, μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου πολέμου… αυτό το μοναδικό ταξίδι του Βενιζέλου με πρεσβευτές της χώρας, ανθρώπους της τέχνης…δείγμα μιας εποχής άνθισης της χώρας μας.

Η τελευταία στάση στο ταξίδι είναι η γενιά του ΄30, η γενιά που διαμορφώθηκε από τη μικρασιατική καταστροφή και την ανάγκη εθνικής αυτοεπιβεβαίωσης που εκφράστηκε με τη στροφή στην παράδοση. Εμβληματική μορφή ο Φ. Κόντογλου που αναζήτησε πηγές έμπνευσης αποκλειστικά στο Βυζάντιο και στην ανατολική παράδοση, μέσα από τους πίνακες του, ίδιες βυζαντινές αγιογραφίες. Στο ρεύμα αυτό, στη συνέχεια, ο Τσαρούχης μαζί με άλλους ενσωμάτωσαν και άλλες παραδόσεις,όπως η ελληνιστική ζωγραφική, η Αναγέννηση και η λαϊκή τέχνη, σε μια πορεία έκφρασης της ταυτότητάς μας που συνεχίζεται ως τις μέρες μας.

Η ομιλήτρια μάς γύρισε στο σήμερα καλώντας μας στην ψηφιακή έκθεση για τον Θεοτοκόπουλο που εγκαινιάζεται αυτές τις μέρες στη Γλυπτοθήκη, στο Γουδί και έκανε αναφορά στο έργο της ανακαίνισης της Εθνικής Πινακοθήκης. Η εκδήλωση πλαισιώθηκε ιδανικά από τη φωνή της καλλιτεχνικής διευθύντριας της Χορωδίας του Πανεπιστημίου Πατρών, Λίνας Γερονίκου που τραγούδησε σε στίχους Σολωμού, Ελευθερίου, Γκάτσου για τη γιορτή. «Τ’ αηδόνια πια δε θα ‘ρθουν στην Ιθάκη μα πέρασμα θα έχει η ζωή, ο κόσμος όλος είναι μια γιορτή απ’ τη Τριπολιτσά στο Δερβενάκι».