Δεύτερη Γραφή: Ο Παπαδιαμάντης στις άλλες τέχνες

Την Τετάρτη, 14 Δεκεμβρίου 2016, η ειδίκευση Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, σε συνεργασία με το Τμήμα Γαλλικής Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, διοργάνωσε την επιστημονική ημερίδα με τίτλο: ‘Δεύτερη Γραφή: Ο Παπαδιαμάντης στις άλλες τέχνες’. Κεντρικός θεματικός άξονας όλων των ανακοινώσεων ήταν η διαδικασία της δεύτερης γραφής (rewriting). Στόχος της ημερίδας ήταν να ρίξει φως στο βασικό ερώτημα ‘Γιατί το έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη αποτελεί πηγή έμπνευσης και άντλησης υλικού για τους σύγχρονους Έλληνες δημιουργούς;’ Οι ανακοινώσεις της ημερίδας ανέδειξαν το γόνιμο διάλογο του παπαδιαμαντικού έργου με τις δεύτερες γραφές, στο θέατρο, την όπερα, τον κινηματογράφο, τη ζωγραφική, το παιδικό βιβλίο και τα κόμικς.
Η αυλαία της ημερίδας άνοιξε με την ανακοίνωση της Τιτίκας Δημητρούλια, η οποία τοποθέτησε τη διαδικασία της δεύτερης γραφής στο πλαίσιο της σύγχρονης μεταφραστικής θεωρίας και έδωσε έμφαση στην πολιτισμική μνήμη, την αξία που έχει η σημασία της σχέσης πρωτοτύπου και δεύτερης γραφής από την εποχή του μύθου μέχρι το μεταμοντερνισμό και στην πρωτοτυπία της μεταγραφής. Εν συνεχεία, η Γεωργία Γκότση τόνισε τη συνάφεια του όρου της ‘ιδεολογίας’ με τη δεύτερη γραφή. Η τελευταία, ως χωροχρονικός αναδιπλασιασμός, αναδεικνύει κάθε έκφανση της πολιτισμικής ανάμνησης του Παπαδιαμάντη και συνεισφέρει στην παγίωση των λογοτεχνικών μύθων πέρα από την ανατροπή τους. Η πρώτη συνεδρία ολοκληρώθηκε με την Γεωργία Φαρίνου-Μαλαματάρη, η οποία υπογράμμισε τη σπουδαία θέση του Παπαδιαμάντη στη μεταφραστική διελκυστίνδα και τη συμβολή του στη δημιουργία ενός εκτεταμένου υφολογικού και ιδεολογικού rewriting.
Στο δεύτερο μέρος της ημερίδας τον λόγο πήραν καλλιτέχνες – δημιουργοί, κριτικοί του θεάτρου και της τέχνης, οι οποίοι μίλησαν ο καθένας μέσα από το δικό του καλλιτεχνικό εργαστήρι. Ο Κωνσταντίνος Κυριακός επικέντρωσε την προσοχή του στη μεταφορά διηγημάτων του Παπαδιαμάντη στη σκηνική και φιλμική γλώσσα καθώς και στις αφηγηματικές μεθόδους, αλλά και στις ιδεολογικές συντεταγμένες κατά τη μεταγραφή. Προβάλλοντας το παράδειγμα της Φόνισσας του Φέρρη (1974) ανέλυσε το σημασιολογικό βάρος της Σκιάθου, το οποίο είχε αποκτήσει μια ιδιαίτερη δυναμική για τους παραγωγούς. Στη συνέχεια, ο Γιάννης Σβώλος έκανε λόγο για το πέρασμα από τη νουβέλα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη Φόνισσα στην όπερα του Γιώργου Κουμεντάκη και προσπάθησε να δείξει τη σχέση ανάμεσα στο λιμπρέτο όπερας και το λογοτεχνικό κείμενο στη διαχρονία. Υπογράμμισε τις δυσκολίες της εκ νέου κατασκευής του υπό μελοποίηση κειμένου, μιας χρονοβόρας διαδικασίας συρρίκνωσης μέχρι το λιμπρέτο να πάρει την τελική του μορφή. Ο Ανδρέας Γεωργιάδης έκανε μια εικαστική περιδιάβαση σε έργα που σχετίζονται με τον Παπαδιαμάντη ως δημιουργό, ως άνθρωπο και ως πηγή έμπνευσης σπουδαίων καλλιτεχνών. Η δεύτερη συνεδρία έκλεισε με τις ανακοινώσεις των κυρίων Βανέλλη και Πέτρου, κάνοντας λόγο για το πέρασμα του διηγήματος του Παπαδιαμάντη Υπό την Βασιλικήν Δρυν σε κόμικς, ένα ακόμα δείγμα μεταγραφής.
Το τρίτο μέρος άνοιξε με την ανακοίνωσή της η Καίτη Χιωτέλλη, η οποία έχει ασχοληθεί με τη μεταφορά διηγημάτων του Παπαδιαμάντη σε απλούστερη γλώσσα για παιδιά. Είναι, ωστόσο, θεμιτό το εγχείρημα το παιδικό κοινό να ασχοληθεί με τον Παπαδιαμάντη; Μήπως η μετάφραση αποτελεί βεβήλωση ή εκμηδένιση; Μήπως η δεύτερη γραφή μπορεί να αποτελέσει ανασταλτικό παράγοντα στην ελκτική και ιδιαίτερη δύναμη της πρωτότυπης γραφής; Ακολούθως, η Κατερίνα Κωστίου εστίασε στη στενή σχέση του Σκιαθίτη με τον Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλο, υπογραμμίζοντας ότι πρόκειται για μια από τις πιο γόνιμες και ευρηματικές περιπτώσεις διακειμενικότητας. Η Άννα-Μαρίνα Κατσιγιάννη υπογράμμισε στην αρχή της ανακοίνωσής της τη σημασία της διακειμενικότητας στη γένεση των κειμένων. Η ανακοίνωσή της εστίασε στη στενή σχέση του Δημήτρη Κοσμόπουλου με τον Παπαδιαμάντη και στην επανεγγραφή – μετάπλαση του έργου του τελευταίου σε δύο ποιητικές συνθέσεις του πρώτου, το Κρούσμα (2011) και το Κρυπτόλεξο (2013).
Τελικώς, ο κανόνας ‘Παπαδιαμάντης’ δημιουργεί τις επανεγγραφές ή οι επανεγγραφές τον κανόνα ‘Παπαδιαμάντη’; Ποια είναι τα καλλιτεχνικά ζητούμενα και πώς οι καλλιτεχνικές μετουσιώσεις του παπαδιαμαντικού έργου αποκτούν αυθύπαρκτη αξία; Πότε δικαιούμαστε να μιλάμε για παραναγνώσεις; Ποιος ο απώτερος ρόλος των μεταγραφών στο πλαίσιο των διαπολιτισμικών σπουδών; Είναι τελικά τόσο ρευστά τα όρια μεταξύ πρωτοτύπου και μεταγραφής; Προέκυψαν συμπεράσματα και πολυεπίπεδοι προβληματισμοί, γεγονός που σημαίνει πως η ημερίδα συνέβαλε στο να γεννηθούν νέα επίπεδα προς διερεύνηση στο παπαδιαμαντικό σύμπαν. Ευχόμαστε αυτό να αποτελέσει εφαλτήριο για έρευνα και ενδελεχή μελέτη από νέους ερευνητές.